In 2021 keek ik bijna dagelijks uit over de fabriek. 
Corona gierde door het land en alles lag stil, maar aan de overkant van het water bleven de rookpluimen opstijgen.
Mijn studio bevond zich in het Witte Theater, een oud en vervallen pand aan het Noordzeekanaal, met aan de overkant van het water; Tata Steel.
Een imposante skyline met torens, grote gebouwen, pijpen, buizen, schoorstenen en rook. Veel rook.
Soms, aan het einde van de dag, lag er een dun laagje zwart stof op mijn auto en wanneer de wind het noorden kwam rook de lucht vaak naar metaal of rotte eieren.

Het was na een zware oosterstorm in de winter van datzelfde jaar dat de sneeuw bij Wijk aan Zee zwart kleurde. De media pikten de beelden gretig op en de woorden zwarte sneeuw zongen rond in de regio. Voor veel omwonenden was de maat vol. Eerst waren er grafietregens geweest, en nu dit. 
Het tij begon te keren voor de onoverwinnelijke staalgigant in IJmuiden.
Zo kwam Black Snow tot leven — als een symbolische deken dat over de IJmond hangt.

Marianne woonde met haar man Tom aan de Middenhavenstraat in IJmuiden, op een industrieterrein bij de haven en vlak bij de vuurtoren. Hun huis stond tussen loodsen, kades en boten, in de directe nabijheid van de staalindustrie. 

Marianne was ernstig ziek na meerdere hersenbloedingen en grotendeels aan bed gebonden. “Kaartje leggen,” zei ze toen ik vroeg wat ze nog graag deed — een manier om vooruit te kijken in een tijd waarin veel onzeker was geworden. Buiten ging het werk in de haven gewoon door. Haar leven speelde zich af in de schaduw van de industrie, verweven met een omgeving die nooit tot stilstand komt.

Mateusz woont al negen jaar in de IJmond. Hij verhuisde samen met zijn vrouw vanuit Polen naar Nederland en werkt in een visrokerij. De omgeving maakte direct indruk op hem. "Dit is een industriële regio," zegt hij. "Een groot deel van de mensen hier werkt in fabrieken." 

IJmuiden: een stad gevormd door industrie

IJmuiden, een kleine kustplaats aan de Noordzee, is een plek waar het ritme van het leven wordt bepaald door de industrie. Naast de imposante aanwezigheid van Tata Steel wordt de horizon getekend door schoorstenen, kranen en de voortdurende bedrijvigheid van de haven. Hier komen de zee, staalindustrie, visserij en offshore-industrie samen — een landschap van grijs en rauwheid.
Met het noordzeekanaal als levensader en waar de straten, de lucht en zelfs de horizon de sporen van arbeid dragen. Het is een gemeenschap opgebouwd rond productie, op een plek waar industrie en mens al meer dan een eeuw met elkaar vervlochten zijn.

Rob werkte meer dan veertig jaar bij Hoogovens, later Tata Steel. Hij begon in het onderhoud en bleef gedurende zijn hele loopbaan technisch betrokken bij de fabriek. 
Hij overleed in 2025. 
Samen met zijn vrouw Agnes woonde hij in IJmuiden, dicht bij zijn werk. Agnes herinnert zich hoe zichtbaar het verschil was wanneer ze ergens anders verbleven: "In Alkmaar waren de ramen schoon. Hier waren ze zwart." Over deze foto zegt ze dat die het hele leven van Rob samenvat. Het beeld werd gebruikt op zijn rouwkaart.

Vanaf zijn woonkamer in IJmuiden-Noord, aan de IJmuiderstraatweg, kijkt Dirk Weidema al 54 jaar recht op Tata Steel. Over het Noordzeekanaal heen heeft hij een verbluffend uitzicht op stomende kooksfabrieken, rokende hoogovens, een pelletfabriek die met zijn zes schoorstenen aan één stuk door dikke wolken uitbraakt en schepen met steenkool en ijzererts.“Wat je niet ziet, daar heb je geen last van,” zegt hij. “Maar ik zie alles.”

Zwarte pluimen die traag omhoog trekken, het gesis van de blustorens, de geur van teer die in de gordijnen kruipt. “En dan zeggen ze dat het stoom is. Ja, ammehoela.”

Volledig interview

In plaats van onder één recent vernieuwde vergunning te opereren, valt de staalfabriek onder een vergunningenstelsel dat is opgebouwd rond een hoofdvergunning voor het gehele fabrieksterrein. Deze werd op 16 januari 2007 verleend door de provincie Noord-Holland. De vergunning verving eerdere milieuvergunningen en is sindsdien via talrijke afzonderlijke besluiten en vergunningen voor specifieke installaties en wijzigingen aangepast en uitgebreid. Samen omvatten deze documenten honderden pagina’s aan technische voorschriften voor emissies, afval, milieurisico’s en productieprocessen.

.

Onderzoek en beleidsdocumenten laten zien dat wanneer staalslak wordt toegepast in infrastructuur of bouwprojecten, stoffen kunnen uitlogen naar bodem en grondwater.
Aan het begin van de jaren 2000 werden de grenswaarden voor verschillende stoffen versoepeld om hergebruik van industriële bijproducten mogelijk te maken. 
Dit was ook relevant voor staalslak, dat elementen bevat zoals vanadium, barium en fluoride.
Via de Tijdelijke Vrijstellingsregeling van het Bouwstoffenbesluit (2004) werden de toegestane uitloogwaarden voor deze stoffen tijdelijk met een factor drie verhoogd, waardoor materialen zoals staalslak konden blijven worden toegepast. 

In de praktijk heeft het gebruik van staalslak op verschillende locaties tot problemen geleid. Langs de A28 bij Hoogeveen werden verhoogde pH-waarden gemeten in bodem en water en ontstond schade aan de fundering van de weg. 
Bij de Haak om Leeuwarden werd staalslak gebruikt als ophoogmateriaal tijdens de aanleg van de ringweg, waarna milieuproblemen werden gemeld. 
In Eerbeek en op andere locaties in Gelderland meldden omwonenden klachten zoals prikkende ogen, neusbloedingen en irritatie van de luchtwegen, die in verband werden gebracht met stof van staalslak en ongebluste kalkdeeltjes die tijdens transport of verwerking vrijkwamen.
Met name vanadium is aangetroffen in verhoogde concentraties in bodem en grondwater op verschillende locaties waar staalslak is toegepast.

Staalslak wordt verwerkt en als bouwmateriaal op de markt gebracht door bedrijven zoals Pelt & Hooykaas. Het materiaal wordt verwerkt in producten zoals Duomix en Graustabiel, die worden gebruikt als funderingslagen onder wegen, fietspaden, parkeerterreinen en industrieterreinen, maar ook onder opritten, erven en tuinpaden.
Een volledig overzicht van waar staalslak in Nederland is toegepast bestaat niet. Toepassingen van het materiaal worden niet centraal geregistreerd, waardoor de aanwezigheid ervan in veel gevallen pas zichtbaar wordt na klachten of milieuonderzoek.